Er is iets merkwaardigs aan transparantie-instrumenten: zodra ze er zijn, worden ze vergeten. Het algoritmeregister is daar geen uitzondering op. Gemeenten hebben de afgelopen jaren flink werk verzet. Inmiddels staan er meer dan 500 algoritmes geregistreerd, met gemeenten als koploper. Maar het register bijhouden is een ander gesprek dan het register vullen.
En intussen staat de wereld niet stil.
Nieuwe toepassingen vragen om nieuwe registraties
AI-functionaliteit trekt steeds verder door in de werkprocessen van gemeenten, ook via de applicaties die ze al gebruiken. Denk aan Centric Leefomgeving, waar documentclassificatie met behulp van AI het mogelijk maakt om inkomende stukken sneller te routeren en te beoordelen. Of aan de mogelijkheid om teksten voor te bereiden op een inhoudelijke controle. Niet als vervanging van het menselijk oordeel, maar als voorbereiding daarop.
Zijn dat algoritmes in de zin van het register? Dat is precies de vraag die je moet stellen.
Niet elk geautomatiseerd systeem hoeft geregistreerd te worden. Het criterium is of een algoritme invloed heeft op burgers, zelflerende elementen heeft, of automatisch beslissingen neemt zonder directe menselijke tussenkomst. Maar de praktijk is genuanceerder. Ook een classificatietool die een medewerker stuurt in zijn beoordeling, heeft invloed op wat er met een aanvraag of melding van een burger gebeurt. De grens tussen ondersteuning en beslissing vervaagt snel.
Sjablonen zijn er. Gebruik ze.
Centric geeft al jaren inzicht in haar algoritmes. En met de komst van nieuwe, slimme toepassingen blijven we het algoritmeregister bijwerken. En nu zijn ook de sjablonen op algoritmeregister.nl weer bijgewerkt. Sjablonen zijn een efficiënte manier om beschrijvingen te standaardiseren en te versnellen. Met natuurlijk wel de lokale controle: gebruik je de dienst ook daadwerkelijk zo gebruikt als omschreven?
Die vraag stelt zich niet eenmalig. Ze stelt zich elke keer als een configuratie wijzigt, als een werkproces wordt uitgebreid, of als een nieuwe AI-functionaliteit wordt geactiveerd.
Transparantie is meer dan aanwezig zijn
Transparantie is meer dan zeggen dát je een algoritme gebruikt. Het register is een startpunt, geen eindbestemming. De werkelijke vraag achter elke beschrijving is: begrijpt een burger, of een raadslid, of een toezichthouder, wat hier eigenlijk gebeurt?
Dat vraagt om taalgebruik dat aansluit bij de praktijk, niet bij de technische documentatie. Het vraagt om beschrijvingen die meegroeien met de toepassing. En het vraagt om een eigenaar binnen de organisatie die die verantwoordelijkheid actief draagt.
Als AI-toepassingen in gemeentelijke software gemeengoed worden, en dat worden ze, is het algoritmeregister niet langer een eenmalig project. Het wordt beheer. Wie dat nu organiseert, loopt straks niet achter de feiten aan.
Het is bijna zomer. De agenda wordt rustiger, de vergaderdruk neemt af. Dat is precies het moment om er een dagje voor te gaan zitten. Niet als extra taak bovenop het gewone werk, maar als de taak die er al lang bij zit en die nu eindelijk de ruimte krijgt. De sjablonen staan klaar op algoritmeregister.nl. Wat rest, is de tijd. Die is er nu.
